Janlı hám jansız komponentler baylanısı

Janlı hám jansız komponentler baylanısı

Planetamızdaǵı barlıq janlı organizmler tirishiligi bir pútinlikke iye bolıp bir-biri menen baylanısta ekenligi hámmegebelgili. Biraq bul baylanısta hesh bir process, komponent hám elementler bir-birleri  ushın óz áhmiytine iye, óz ornına, óz xızmetine iye ekenligin izertlew oǵada áhmiyetli máselelerden biri.

Fitoplankton. Sonǵi jillari Dúńya okeaniniń pataslaniwi jáhán áhmiyetine iye bolǵan ekologiyaliq mashqalaǵa aylandi. Teńiz hám okeanlar, tiykarinan, neft` hám neft` ónimleri, sanaat hám kúndelikli turmistaǵi shiǵindi suwlar, aóir metallar, radiaktiv birikpeler hám basqa da ziyanli shiǵindilar menen pataslanadi. Orta teńiz Jer júzindegi eń pataslanǵan teńiz esaplanadi. Okean betiniń neft` penen qaplaniwi «okean-atmosfera» sistemasinda óz-ara baylanistiń buziliwina Jer betinde kislorodtiń tiykarǵi dereklerinen biri bolǵan jasil ósimlikler – fitoplanktonniń nabit boliwina alip keledi. Bul óz náwbetinde, okeandaǵi biologiyaliq ónimdarliqtiń kemeyiwine sebep boladi.

Ayrım dún`ya okeanlarında kislorod jetispewshilik zonaları payda bolǵan. Bul óz gezeginde planetamızda global jıllılanıw processin asıradı. Sonlıqtanda,  fitoplanktonlardıń  ornı oǵada áhmiyetli esaplandı. Fitoplanktonlar fotosintez processinde hám áhmiyetli orındı iyeleydi. 

Fotosintez - bul júdá quramali biologiyaliq protsess. Ósimlikler denesindegi jasil pigment - xlorofill dáneshesi arqali kún energiyasiózine qabillaydi hám oniń járdeminde sirttan qabillaǵan kómir qishqil gazin hám suwdi biriktirip, energiyaǵa bay organikaliq birikpelerdi sintezleydi. 

Bunnan tisqari ósimlikler, yaǵniy jasil ósimlikler sebepli fotosintez protsesi bolmasa, hawadaǵi uglerod (CO₂) niń muǵdari kóbeyip adamlar hám haywanlar nabit bolǵan bolar edi. Biraq atmosferadaǵi suw betinen hám topiraqtan kelip atirǵan sol CO₂ gazi ósimlikler tárepinen jutilip, fotosintez nátiyjesinde jasil ósimlikler átirapina kislorodti shiǵarip turadi.

Solay etip, fotosintez arqali jer sharindaǵi suw 5,8 mln jilda, atmosferadaǵi kislorod 5800 jilda, karbonat angidrid 7 jilda bir márte tazalanip turadi.

Fotosintez jasil ósimlikler ósetuǵin jer shariniń barliq aymaǵinda ótedi. Misali qurǵaqta ósetuǵin jasil ósimlikler jilina shama menen 20-30 mlrd tonna, ayirim ilimpazlardiń esaplawlarina qaraǵanda, hátteki 100 mlrd tonna kómir qishqil gazin ózine sińiredi. Usinday kólemdegi kómir qishqil gazin okean fitoplanktonlari da ózlestiriedi. Solay etip, jer betindegi barliq jasil ósimlikler fotosintez protsesi nátiyjesinde hár jili 177 mlrd t. organikaliq zatti payda etedi. Oniń 122 mlrd tonnasin qurǵaqliqtaǵi ósimlikler (70 mlrd t.toǵaylar), 55 mlrd t. suw ósimlikleri payda etedi. Jasil ósimlikler tiykarinda jer asti qazilma bayliqlarinan neft`, tas kómir, janiwshi gaz, janiwshi slanets, torf hám t.b. payda bolǵan.

Dún`ya oeanlarında jasawshı eń iri sút emiziwshi kitler (grek tilinen κῆτος — «teńiz maqluǵı»— tiykarınan teńiz hám okeanlarda jasaydı. Kitlerdiń fitoplanktonlarǵa ne baylanısı bar degen soraw boladı? Kitler ózleri jasap  júziw orınlarında fiotplankton muǵdarın arttıradı. Tirishilik dáwirinde kitler ónimi sıpatında fitoplantkonlar ósip rawajlanıwı ushın zárúrli bolǵan temir hám azot elementlerin bólip shıǵaradı.

Kitler vertikal háreketinde «kit nasosı» arqalı suw túbinen suwdıń joqarǵı qatlamına minerallardı óziniń migraciya baǵıt boylap fitoplantkon kolloniyalarınıń tirishiligi ushın «kit konveyer lentasın», sonday-aq “jergilikli” kislorod fabrikasın dóretiw processinde qatnasadı.